نقد هاي فلسفي
درباره وبلاگ
نقد و بررسی نظریات فلسفی کانال: https://telegram.me/enteghad نویسنده: عبدالکریم خالکی
آرشيو وبلاگ
آمار وبلاگ
تعداد بازديد ها : 6515
تعداد نوشته ها : 23
تعداد نظرات : 0
صفحه ها
پست الکترونيک
mail.gmail.com
آخرين پست ها
خدای ادیان ابراهیمی
تشخص خدای ادیان ابراهیمی

گاهی ادعا می شود که خدای ادیان ابراهیمی خدای متشخص است. متشخص به این معنا که سخن می گوید و می شنود و می بیند و ...  و همه این صفات را انسان ها نیز دارا می باشند. بنابراین خدای ادیان ابراهیمی خدای انسان وار و دارای صفات انسانی است. برخی نیز این مسأله را دلیلی بر مغایرت خدای ادیان ابراهیمی با خدای عقلی و فلسفی دانسته اند.

در جواب این سخن می توان گفت:


از نظر عقلی همه ادیان ابراهیمی خداوند را بینهایت می دانند به این معنا که هیچ محدودیتی ندارد. بر اساس این اعتقاد گرچه خدا می بیند اما دیدن او محدود به ابزار خاص یا محدودیت خاصی نیست و همینطور بقیه صفات. ذات خداوند نیز متشخص است اما نه به معنای محدود بودن بلکه در عین بی نهایت بودن شخصی است. چنین خدایی همیشه و در همه مکانها وجود دارد و در عین حال این محدودیت های اعتباری را ندارد. همانطور که وجود، همیشه موجود است اما زمان ندارد. چنین خدایی نزدیکترین موجود به انسان است. اگر مبنای بحث را برهان صدیقین بگذاریم این نزدیکی و تشخص باز هم قوی تر می شود. زیرا قبول اصل واقعیت قبل از قبول هر چیزی است و هر ادراکی، ادراک واقعیت را نیز در خود دارد. بر این اساس امکان ندارد که انسان خدا را ادراک و قبول نکند. و در واقع هر لحظه و در هر ادراکی خدا را نیز ادراک کرده است. چنین خدایی فقط در باطن عالم نیست. بلکه در ظاهر هم هست و اصلا هیچ چیزی خالی از او نیست. انسان هر لحظه با این واقعیت زندگی می کند و با او حرف می زند و حتی می توان با این خدا شوخی هم کرد(همانطور که در برخی مطالب عرفانی بیان می شود). اگر محدودیت نداشتن در ادیان به درستی فهمیده شود تشخص خداوند منافاتی با براهین عقلی و فلسفی ندارد و بلکه خدای فلسفی بهتر تشخص را معنا می کند البته تشخصِ بدون محدودیت.

نکته آنست که ذهن انسان بدلیل انس با عالم ماده، صفات را در قالب محدود دیده است و درک صفت بدون محدودیت برایش سخت است.


 از نظر نقلی بطور خاص در دین اسلام آیات و روایاتی ناظر بر خدایی هستند که در عین تشخص، محدود نیست؛ 

1️⃣مثلاً آیه ای که می گوید خداوند چهارمی سه نفر است نه چهارمی چهارتا(مجادله آیه 7). یعنی در عین اینکه در کنار همه موجودات است اما محدوده خاصی ندارد تا به آنها یکی اضافه کند.

2️⃣آیاتی که بیان می کند که خداوند مالک همه چیز است. و ملکیت خدا مثل ملکیت ما اعتباری نیست. بلکه حقیقتاً وجود و قوام همه موجودات به خداوند است. بنابراین خداوند است که در هر لحظه و در هر موجودی وجود دارد و به آن قوام می دهد. و با این مبنا هیچ موجودی خالی از خدا نیست.

تفاوت حس و خیال

حس واقعی است یا خیال؟

گاهی بیان می شود که محسوسات انسان، ادراکات واقعی انسان هستند و آنچه در خیال انسان وجود دارد غیر واقعی است.

ما از ابتدای زندگی عادت کرده ایم که ادراکات خیالی را هیچ و پوچ بپنداریم. اما واقعاً تفاوت ادراک خیالی با ادراک حسی چیست؟

 اگر با دقت بیشتری بنگریم، ما هر روز از کنار موجودات مختلفی گذر می کنیم و با اینکه همه آنها را حس می کنیم، چه بسا اصلاً آنها را ادراک نمی کنیم. مثلاً هر روز از عابر پیاده عبور می کنیم اما اصلاً نفهمیدیم که گوشه جدول شکسته است. و این در حالی است که هر روز آن را می دیدیم. و یا اینکه لباسی که بر تن داریم را هر لحظه با لامسه، حس می کنیم اما اکثر اوقات به آن توجه نداریم و انگار اصلاً آن را ادراک نمی کنیم. و یا به تلوزیون نگاه می کنیم اما ذهنمان در جای دیگریست و انگار اصلاً تلوزیون را نمی بینیم.

در واقع ادراک با "توجه" صورت می گیرد. انسان به هر چیزی توجه کند آن را ادراک می کند. و اگر به چیزی توجه نکنیم آن را ادراک نمی کنیم هر چند که آن امر به ظاهر در حس یا خیال ما موجود باشد. 

بنابراین ادراک حسی و ادراک خیالی هیچ تفاوتی با هم ندارند بجز آنکه در ادراک حسی ما اینگونه در ذهن خود اعتبار می کنیم که این ادراک من حاکی از یک موجودی خارج از من است و معلوم است که در این حالت من خودم را بدن خودم پنداشته ام. وگرنه که خارج و داخل بی معنا می شود.

بله ادراک خیالی و حسی هر دو واقعیت دارند. منتهی نحوه وجود داشتن و آثار خیال با حس متفاوت است.

ممکن است بگویند ادراک برخی از اشیا در خیال، که برای بقیه غیر معمول است یکنوع بیماری مثلاً شیزوفررنی است. در حالی که واقعاً آن فرد آن چیزها را ادراک می کند مثل ادراکات ما. ما واقعیت را بی دلیل منحصر به واقعیت خارج از بدن خود کرده ایم!

خطاهای ادراکی

خطای در ادراک 

خطای حسی

گاهی بیان می شود که انسان در ادراکات خود ممکن است خطا کند؛ مثلاً فرض کنید دست راست شما در آب گرم و دست چپ شما در آب سرد است. بعد از مدتی هر دو دست را در آب ولرم می گذارید. خب در این لحظه دستی که قبلاً در آب گرم بود احساس سرما و دستی که قبلا در آب سرد بود احساس گرما می کند. این به معنای آنست که آبی با یک درجه حرارت را دوگونه مختلف تشخیص می دهیم؛ بنابراین حس خطا کرده است.

اما اگر در همین مثالها دقت کنید حس خطا نکرده است بلکه حس باید در آن شرایط آنگونه حس می کرده است واگر غیر آن بود خطا کرده بود. سلولهای عصبی دست بدلیل آنکه در چنین موقعیتی واقع شده اند باید اینگونه احساس کنند. در واقع این حکم که سلولهای عصبی دست من در هر شرایطی باید آب با این درجه حرارت را یک نحو خاص حس کنند خطا است.

خطای در شهود

در بحث ادراک شهودی هم خطا رخ نمی دهد بلکه هر کس هر میزان که شهود کرده است به همان میزان حقیقت را دیده است. ممکن است گفته شود پس اختلاف عرفا در چیست؟ جواب اینست که اختلاف در شهود نیست بلکه اختلاف در بیان شهود و حکمی است که بعد از شهود صادر می شود و تطبیقی که داده می شود. این حکم دادن اصلاً ادراک نیست بلکه یک فعل و عمل است؛ بنابراین در ادراک شهودی هم خطا رخ نداده است. 

خطای در خیال

گاهی هم برخی گمان می کنند که خواب ادراکی خطاست و می گویند خوابها تعبیر ندارند و خلاف واقع هستند. اما باید گفت که در مرتبه خیال هم هیچ خطایی رخ نمی دهد و این خواب تجلی حقیقت نفس من است. این خلاف واقع بودن ناشی از اشتباه در تطبیق و در نتیجه اشتباه در حکم است. حتی گاهی خواب های ما واضح اند و ما آینده را در خواب می بینیم و دقیقاً همانگونه که در خواب دیده ایم اتفاق می افتد. در واقع همه خوابها صحیح اند منتهی ما به علت عدم وضوح آنها نمی توانیم بطور صحیح تطبیق دهیم و می گوییم اشتباه است. 

بنابراین می توان گفت که هیچ خطایی در ادراک رخ نمی دهد.


محدودیت های علوم تجربی

نقص های علوم تجربی

در دوران جدید علوم تجربی جایگاهی متفاوت پیدا کرده است

 و برای برخی، به اصل تبدیل شده است و فلسفه و ... یا کلاً رد شده است و یا دیگر اصل نیست.

جایگاه علوم

درباره جایگاه هر علمی باید گفت:

علومی که در فهم انسان مقدم هستند بر علومی که در درجات بعدی هستند حاکم اند. مثلا با علوم تجربی ویژگی های یک گیاه را می فهمیم و می گوییم این گیاه برای فلان بیماری مفید است. خب طبیعتاً قبل از اینکه بگوییم این گیاه برای آن بیماری مفید است باید درباره اصل وجود این گیاه صحبت کنیم. و اگر حکمی درباره اصل وجود این گیاه صادر کردیم بر حکم درباره کیفیت آن مقدم است. و باز قبل از اینکه درباره وجود این گیاه خاص صحبت کنیم باید درباره اصل وجود صحبت کنیم. و باز قبل از صحبت از اصل وجود باید درباره واقعیت داشتن عالم صحبت کنیم. 

و همینطور که موضوع مورد بحث مبنایی تر و مقدمتر می شود راه فهم آن نیز مبنایی تر و مقدمتر می شود. در واقع عقل مقدم بر خیال و خیال مقدم بر حس است. بخاطرهمین است که ادراک عقلی مقدم بر ادراک خیالی و ادراک خیالی مقدم بر ادراک حسی هستند.

چه اینکه در علوم تجربی همیشه باید مقدماتی عقلی پذیرفته شده باشند؛ مثلاً طبیعت یکنواخت عمل خواهد کرد و اینکه اگر چند مورد را آزمایش کنیم بقیه موارد هم همینگونه خواهند بود. و اینگونه است که علوم تجربی می توانند قوانین و احکامی کلی صادر کنند. وگرنه که قوانین کلی را که نمی توان حس کرد.

این سیر منطقی بحث از علوم مختلف است. پس اگر فلسفه حکمی داد بر کل علوم تجربی حاکم است و با علوم تجربی نمی توان حکمی در فلسفه را رد یا اثبات کرد. و با توجه به این مبانی حکما علوم را طبقه بندی می کردند و می گفتند که فلسفه مادر علوم است. و از همینجا سستی کلام برخی از افرادی که علوم تجربی را حاکم دانسته و فلسفه را کنار زده اند آَشکار می شود.

این بحث در تعلیم و تربیت نیز مورد توجه بوده است و سیر تحصیل از پایین به بالا بوده است. یعنی ابتدا علوم تجربی و بعد ریاضیات و بعد فلسفه.

جایگاه عرفان

 در این میان عرفان از همه علوم مقدمتر است زیرا راه کسب آن قلب است که از همه بالاتر بوده و فهم آن که همان فهم واقعیت با علم حضوری(نه با تصویر یا مفهوم) است مقدمتر از همه چیز است.


هیچ ادراکی مادی نیست

مادی نبودن ادراک

برخی تصور کرده اند که انسان، صرفاً مادی است و تنهامحسوسات، موجود هستند. این عده  روی حس تاکید می کنند و حس را هم کاملاً مادی و کار مغز می دانند.

نقد های مختلفی بر این ادعا که همه موجودات محسوس هستند وجود دارد اما درباره این گمان که حس مادی است باید بگوییم که موجودات مادی از هم غایبند و به تعبیر دیگر بالاترین چیزی که ممکن است، آنست که دو شی مادی در مجاورت یکدیگر قرار بگیرند. ولی قرار گرفتن دو شی مادی کنار هم هیچ لزومی برای برقراری ادراک بین آن دو ندارد.

استدلال بر غیر مادی بودن ادراک

بنابراین سوال اینست که در ادراک حسی چه اتفاقی می افتد؟ آیا خود موجود خارجی به ذهن می آید؟ مثلاً دریای خارجی به ذهن می آید؟ واضح است که نه. پس آیا تصویری از خارج به ذهن می آید؟ اگر بله باز می پرسیم آن تصویر آیا مادی است یا غیر مادی؛ اگر مادی باشد پس دوباره به تصویری دیگر نیاز داریم تا به تصویر اول ادراک حاصل کنیم و ادامه این مسیر به تسلسل می انجامد. اما اگر غیر مادی است پس مدعای ما که ادراک، غیر مادی است اثبات می شود.

توضیح بیشتر آنکه اگر حس کننده و آنچه حس می شود هر دو مادی باشند (مثل مغز و سلولهای مغزی) چیزی که رخ می دهد اینست که ایندو در مجاورت هم قرار می گیرند و با قرار گرفتن در کنار هم ایندو دوتا هستند در حالی که ادراک یعنی چیزی مثل تصویر، در درون ما بیاید نه اینکه در مجاورت مغز ما قرار بگیرد. به تعبیر دیگر اگر در ادراک هر چقدر جلو رویم اما هنوز دوتا موجود داشته باشیم باز نحوه ادراک یکی نسبت به دیگری باید توسط چیز دیگر رخ دهد.

 از همین جا می توان فهمید که ادراک، وحدت وجود ما با شی ادراک شونده است و وحدت در امور مادی که جدا و غایب از هم هستند ممکن نیست. بنابراین همه ادراکات انسان و از جمله ادراک حسی باید غیر مادی باشند.


اخلاق غیر دینی وجود ندارد

اخلاق منحصراً دینی است

گاهی گفته می شود که در اخلاق یکسری اصول اخلاقی وجود دارند که هر انسانی فارغ از گرایشات و اعتقاداتش این اصول را می پذیرد. این اصول اخلاقی، اصولی عام هستند که چه دیندار و چه بی دین می توانند آنها را بپذیرند و با توجه به این مسأله می توان گفت اصول کلی اخلاقی ربطی به دین ندارد.

توحید اساس دین است

اما در بررسی این سخن باید گفت که اساس دین توحید است و توحید امری فطری است. به تعبیر دیگر انسان در اعمال خود همیشه دنبال رسیدن به وضعیتی بهتر است (گرچه ممکن است در مصداق آن اشتباه کند). در اینجا سوال می شود که چگونه فهمیدید این وضعیت بهتر از آن است و چرا این گزینه را نتخاب کردید؟ جواب اینست که چون "بهتر بودن" را می فهمیم.  بنابراین درک وضعیت بهتر ممکن نیست جز اینکه اصل "بهتر بودن" فهمیده شود. چه اینکه اگر بهتر بودن فهم نشود نمی توان هیچگاه عملی انجام داد زیرا انسان در هر عملی وضعیت بعد از عمل را با وضعیت فعلی مقایسه می کند و چون وضعیت بعدی را بهتر می داند آن کار را انجام می دهد. و اگر اینگونه نباشد و وضعیت بعدی نسبت به وضعیت فعلی ترجیحی نداشته باشد، ترجیح بلامرجح می شود که محال است. بنابراین همه انسانها قبول دارند که باید به سمت وضعیت مطلوب بروند و مطلوب بودن را هم درک میکنند.

 کمال طلبی انسان 

حال، ما اسم بهتر بودن را کمال می گذاریم و به این تعبیر می توان گفت که هر انسانی در هر عملی که انجام می دهد به دنبال رسیدن به کمال بیشتر است. و کمال بیشتر درک نمی شود جز اینکه کمال مطلق فهمیده شود(زیرا کمال بیشتر یعنی کمال مطلق به علاوه یکسری از محدودیت ها). بنابراین هر انسانی در هر عملی که انجام می دهد به دنبال کمال است و از این مسأله به کمال طلبی انسان یاد می شود.

از طرف دیگر، کمال مطلق (یا به تعبیر دیگر بالاترین کمال) نمی تواند دو تا شود. زیرا تمایز و دوتا شدن در امور محدود است اما ما از کمال بی نهایت صحبت می کنیم. این مسأله همان توحید است که و به تعبیر علامه طباطبایی(ره)اساس دین بوده و اگر کل دین را جمع کنیم توحید می شود و اگر توحید را مفصل کنیم کل دین می شود.

نتیجه

 نتیجه بحث اینست که هر عملی که با توجه به کمال مطلقی که انسان درک می کند انجام شود اخلاقی و توحیدی است و هر عملی که از روی غفلت از آن کمال مطلق انجام شود عملی غیر اخلاقی است بنابراین اخلاق غیر دینی و غیر توحیدی وجود ندارد. این نسخه اخلاقی عام بوده و قابل تجویز برای هر انسان و هر جامعه ای می باشد.(ر.ک:  ترجمه تفسیر المیزان، ج‏1، ص533)     


علیت فلسفی و علیت فیزیکی

علت وجود و علت حرکت

مسأله علیت، در علوم مختلف مورد استفاده قرار می گیرد و حتی مردم در زندگی روزمره از آن استفاده می کنند.

تفاوت علیت فلسفی و علیت متافیزیکی

اما برخی از افراد علیت فلسفی را با علیت در فیزیک و ... یکسان دانسته اند، در حالی که علیت در فلسفه (فلسفه اسلامی) به معنای وجود دهنده است اما علیت در فیزیک و ... به معنای حرکت دهنده یا تغییر دهنده است. علیت فلسفی در بین موجودات مادی برقرار نیست. یعنی هیچکدام از موجودات مادی علت موجودی دیگر نیست بلکه علیت واقعی وبه تعبیر دیگر علت تامه بین عالم ماده و عوالم بالاتر مثل برزخ و آخرت برقرار است و سلسله علل ادامه می یابد تا به خداوند برسد( که در جای خود مورد بحث قرار می گیرد). اما علتهای مادی (به اصطلاح) علت تامه نیستند و علت ناقصه هستند. یعنی یکی از اجزای علت هستند و با آمدن آن جزء ممکن است بقیه اجزای علت هم موجود باشند و علت کامل شده و معلول محقق شود و یا اینکه بقیه اجزاء علت موجود نباشند و معلول محقق نشود. اما در علیت تامه با آمدن علت، معلول ضرورتا محقق می شود.

حاصل کلام اینست که علیت هایی که در علوم تجربی و فیزیک و ... وجود دارند علیت حقیقی نیستند زیرا با آمدن علت، ضرورتی ندارد که معلول نیز محقق شود اما علیت فلسفی که در براهین اثبات وجود خداوند مورد بحث قرار می گیرد علیت حقیقی بوده و با وجود علت، ضرورتا معلول نیز باید بوجود بیاید.

درباره علیت حقیقی فقط با اصول فلسفى مى‏توان در مقام نفى یا اثبات آن برآمد و علوم، نه، مى‏توانند این قانون را رد کنند و نه اثبات و نه مى‏توانند از آنها بى‏نیاز باشند و تنها کارى که فیزیک یا علم دیگر مى‏تواند بکند این است که این قانون را با متفرعات وى به صورت اصول موضوعه بپذیرد و تا هر جا که مى‏تواند از آن استفاده کند و هر جا که نمى‏تواند، درباره آن سکوت اختیار کند.

علیت فلسفی رد نشده است

افرادی مثل هیوم که سعی کرده اند علیت را همان همزمانی دو چیز بدانند که ذهن ما به آنها علت و معلول می گوید و تقریبا همه نقد های مختلفی که در فلسفه تحلیلی به علیت شده است در واقع علیت فلسفی را نمی گویند زیرا علیت فلسفی بین موجودات مادی هیچ مصداقی ندارد. در فیزیک نیز همین خلط توسط برخی افراد شده است چه اینکه وقتی علیت حقیقی در بین موجودات مادی جاری نمی باشد آزمایش کردن و حس کردن وجود علت و عدم وجود علت، منتفی است. در بحث معجزه نیز همین خلط گاهی صورت می گیرد، یعنی برخی گمان می کنند که معجزه خارج از قانون علیت است در حالی که خارج از قانون علیت نیست بلکه ما علت(یا سلسله)عللی که باعث معجزه شده است را نمی شناسیم و فکر کرده ایم که خارج از قوانینی که ما می شناسیم خارج از علیت فلسفی است. 

برهان وجودی آنسلم یا برهان صدیقین

مقایسه برهان وجودی آنسلم و برهان صدیقین

در سنت فلسفه غرب برهان وجودی در اثبات وجود خداوند مطرح شده است که منسوب به آنسلم است اما فلاسفه دیگری نیز درباره آن مباحثی مطرح کرده اند. برخی افراد این برهان را با برهان صدیقین که در سنت اسلامی مطرح بوده است یکی گرفته اند در حالی که به برهان آنسلم اشکالاتی وارد است که به برهان صدیقین وارد نمی شود.

برهان وجودی آنسلم 

برهان آنسلم اجمالاً اینگونه است که ما می توانیم موجودی که بزرگتر از آن قابل تصور نباشد را تصور کنیم. حال اگر موجودی باشد که بزرگتر از آن قابل تصور نباشد باید نه تنها در ذهن بلکه در خارج هم وجود داشته باشد( زیرا موجود بودن در ذهن و خارج بزرگتر از موجود بودن فقط در ذهن است) بنابراین اگر ما می توانیم موجودی که بزرگتر از آن قابل تصور نباشد را تصور کنیم پس چنین موجودی باید در خارج هم وجود داشته باشد.(بیان دقیقتر در مقالات و نوشتجات در اینترنت قابل دستیابی است)

انتقاد به برهان آنسلم و حل آن در برهان صدیقین

اما چندین انتقاد به این برهان شده است که 2 مورد مهم آن را بیان می کنیم: اولاً این برهان سعی کرده است که با تصور خداوند در ذهن، وجود خداوند در خارج را اثبات کند در حالی که دلیلی ندارد که اگر موجودی در ذهن وجود داشت در خارج نیز وجود داشته باشد.ثانیاً نمی توان موجودی که بزرگتر از آن قابل تصور نباشد را تصور کرد چون این یعنی موجود بی نهایت و موجود بی نهایت به ذهن نمی آید.

شاید بتوان مبنای انتقاد اصلی به این برهان را که برهان صدیقین از آن مبراست را این دانست که ذهن و خارج دو چیز جدای از هم هستند در حالی که برهان صدیقین از واقعیت شروع می کند که اعم از ذهن و خارج است. همچنین برهان آنسلم از ماهیت(ذات) موجودی که بزرگتر از آن را نمی توان تصور کرد به وجودش می رسد در حالی که ماهیت به وجود ربطی ندارد اما در برهان صدیقین از وجود (یا به عبارت دیگر واقعیت مطلق)به وجود یا همان واقعیت مطلق می رسد. برهان آنسلم با مفهوم است اما برهان صدیقین با وجود مطلق اعم از ذهنی و خارجی است.(ر.ک: اصول فلسفه و روش رئالیسم ج5 ص85)


متافیزیک1

متافیزیک

آیا متافیزیک بی معناست؟

در باره متافیزیک، برخی از فلاسفه تحلیلی می گویند سخن گفتن از مباحث متافیزیکی بی معنی است و برخی نیز گفته اند باید در این باره سکوت کرد و هیچ نگفت و علم تنها علوم تجربی است.

یکی از نقد هایی که به این سخن شده است اینست که در علوم تجربی چه کاری انجام می دهند؟ آیا غیر از اینست که می خواهند از طریق تجربه کردن موارد جزئی به قوانین کلی تری دست یابند؟ خب متافیزیک هم همین کار را می کند. یعنی از یکسری امور عقلی به امور کلی تری می رسد و آنقدر این روند را ادامه می دهد تا به کلی ترین امر(مفهوم) برسد.

در واقع نقد اینجاست که به همان دلیلی که در علوم تجربی باید از اموری جزئی به اموری کلی تر دست می یافتیم، به همین دلیل در متافیزیک هم به دنبال دستیابی به اموری کلی تر هستیم و توقف این امر در امور تجربی بی دلیل و مخالف مبنای خودتان است. هر اشکالی بر روش متافیزیک وارد است بر روش تجربی هم وارد است.


علم حضوری قابل انتقال است

روش انتقال علم حضوری

نقد تلقی از علم حضوری در فلسفه تحلیلی

در برخی از فلسفه های دوره جدید و بخصوص معرفت شناسی، علم حضوری(شهودی) در علم جایگاهی ندارد و از ابتدا کنار گذاشته می شود. استدلالی که برای این امر آورده می شود اینست که علم حضوری قابل انتقال نیست در حالی که علم باید قابل انتقال باشد و بتوان از آن سخن گفت. 

در انتقاد به این سخن باید گفت علم حضوری هم قابل انتقال است و هم خطا ناپذیر.

 خطاناپذیری علم حضوری

خطا ناپذیر است زیرا عین معلوم نزد عالم حاضر است و برای صحت آن تطابق با عالم خارج لازم نیست و وقتی تطابق و عدم تطابق مطرح نبود خطا نیز بی معنا می شود و بنابراین به علم بودن اولی است. 

قابل انتقال بودن علم حضوری

و اما قابل انتقال است زیرا تفاوتی با علم حصولی ندارد.وقتی گفته می شود علم حصولی قابل انتقال است به چه معناست؟ آیا موجودی از ذهن یکی به ذهن دیگری می رود؟ ظاهراً کسی این حرف را قبول نمی کند. آیا هر دو نفر به امری واحد و فرا مادی دسترسی دارند و وقتی یک نفر از آن امر حکایت می کند دیگری هم به آن توجه می کند؟ اگر اینگونه است پس انتقال بی معناست و علم حضوری هم همینطور است. انتقال در علم حصولی به هر معنایی باشد در علم حضوری هم ممکن است اما روش کسب آن تا اندازه ای متفاوت است.

و جدا از این سخن با مبنای علامه طباطبایی(ره) علم حصولی در حقیقت همان علم حضوری است بجز اینکه وقتی علم را با اعتبار عالم ماده و بدن جسمانی لحاظ می کنیم اسم آن را علم حصولی می گذاریم.(ر.ک:بدایة الحکمة، ص153)


شر وجود ندارد

عدمی بودن شر

امروزه مسأله شر بسیار مهم شده است و برخی آن را به عنوان دلیلی بر عدم وجود خداوند تلقی کرده اند. اما به این اشکال که شروری در جهان هستند و این شرور با علم یا قدرت یا خیر خواهی خداوند سازگار نیستند دو گونه جواب اصلی داده شده است:

دو جواب به مسأله شر

جواب اول (که منسوب به افلاطون است)می گوید شر عدمی است و جواب دوم (که منسوب به ارسطو است)می گوید شر وجود دارد. جواب اول در سنت غربی جایگاهی ندارد و عمدتاً جواب دوم را با تقریر های مختلف قبول کرده اند. 

نقد جواب دوم به مسأله شر

اما اگر شر وجود داشته باشد اشکالی که  بوجود می آید اینست که :

بر اساس اینکه علت و معلول باید سنخیت داشته باشند (و سنخیت هم امری بدیهی است) امکان ندارد از موجودی که خیر محض است شر صادر شود. ولو آن شر کم باشد. همچنین به بیان دیگر می توان گفت که بر اساس قاعده "الواحد لایصدر عنه الا الواحد"  امکان ندارد دو چیز (خیر و شر) از یک موجود صادر شود. اینکه گاهی بیان شده است شر قلیل بهتر از  شر کثیر است و خداوند هم بهتر را انتخاب کرده است صحیح نیست زیرا در اینجا آن چیزی که باعث اشکال می شود اصل وجود هر نوع شری است چه قلیل باشد و چه کثیر. 

برای قبول این مسأله که شر عدمی است باید به این توجه کرد که ما در جهان تنها موجوداتی درک می کنیم. این ما هستیم که اسم برخی را شر و اسم برخی را خیر می گذاریم.


فرایند کسب علم و مقولات ذهنی

 مقولات ذهنی پیشینی؟

برخی بیان داشته اند که علوم ما تنها از طریق حواس بدست می آیند. اما به این مشکل برخوردند که صرفاً با حواس، علمی کسب نمی شود و هیچ قانون کلی بدست نمی آید. زیرا آن علومی که از حواس بدست نیامده اند یعنی ذهن من آنها را ساخته است، و هر چه که ذهن من بدون کمک گرفتن از حواس ساخته باشد موهوم است. پس علوم ما نیز موهوم می شوند.

برخی دیگر سعی کردند بگویند ما یکسری مفاهیم(قالب ها) پیش ساخته در ذهن داریم که علم، حاصل ترکیب این قالبها با داده های حسی است. اما مشکل باز حل نمی شد زیرا گمان شده بود که این قالبهای ذهنی مرز مشخصی با موهومات ندارند و وقتی ساخته ذهن هستند ممکن است خطا باشند.

به نظر می رسد که مشکل اینجا بود که ذهن، این پیش فرضها را از کجا آورده است. چرا این پیش فرضها در ذهن هستند و پیش فرضهای دیگری در ذهن نیستند. در واقع هر پیش فرض ذهنی از واقعیت خارجی گرفته شده است. به تعبیر دیگر معقولات ثانیه یک منشأ انتزاع در خارج دارند. و باز به تعبیر دیگر پیش فرض های ذهنی همان واقعیت خارجی هستند که به انحای گوناگون بر ما ظاهر می شوند. اگر این پیش فرضها از واقعیت خارجی حکایت نکنند دیگر علم و معرفت نخواهد شد. پس اگر اینها مثل ادراک حسی باشند علمی به ما نمی دهند و اگر هیچ ربطی هم به خارج نداشته باشند باز هم علمی به ما نخواهند داد ضمن اینکه در جای خود اثبات می شود که ذهن از خودش نمی تواند چیزی را بسازد.(ر.ک: مجموعه‏آثاراستادشهیدمطهرى ج‏9 ص380)


شکاکیت2

 شکاکیت

اشکال برخی شکاکان

اشکال معروفی به شکاکیت شده است که عبارتست از اینکه اگر می گویید دستیابی به یقین ممکن نیست، آیا به همین حرف یقین دارید یا شک دارید؟ اگر یقین دارید که پس دستیابی به یقین ممکن است و اگر شک دارید پس اینگونه نیست که ادعای شما حتماً درست باشد.

جواب به اشکال شکاکان

 در جواب به این اشکال برخی اینگونه بیان کرده اند که ما در دومرتبه صحبت می‌کنیم. یک مرتبه این گزاره است که هیچ علمی به‌طور یقینی نداریم. مرتبه دوم این است که ما به خود این گزاره علم‌داریم و یقینی است. سخن شکاک ناظر به مرتبه اول بوده و به تعبیر دیگر درباره واقعیت‌های عالم خارج است درحالی‌که اشکال شما ناظر به مرتبه دوم بوده و درواقع درباره امری خارج از انسان نیست. در بررسی این جواب باید بگوییم که دو مرتبه کردن ادراک و علم بدون مجوز است؛ یعنی استدلالی که خود آن‌ها برای شکاکیت می‌آوردند عام بود و هر علمی را در هر مرحله‌ای شامل می‌شد؛ بنابراین استدلال‌هایشان به هر دو مرتبه علم بار می‌شود. فلذا برای اینکه بگوییم آن استدلال به یک مرتبه برمی‌گردد اما به یک مرتبه برنمی‌گردد نیازمند دلیلی هستیم؛ و البته این‌چنین دلیل باید ادله‌ای که شکاک برای اثبات کلی مدعایش (مبنی بر عدم امکان دستیابی به یقین) می‌آورد را قید بزند. به تعبیر دیگر فرد شکاک اینجا قائل به کسب یک نوع علم (یقینی) شده که با مدعای اولش ناسازگار است.
(0) نظر
تعریف پراگماتیک از حقیقت

تعریف کاربردی از حقیقت

یکی از جوابهایی که به این پرسش که حقیقت چیست داده شده است این است که حقیقت آنست که در عمل برای ما مفید باشد. در واقع این جواب مفید بودن و حقیقت را مرادف یک‏دیگر قرار مى‏دهد. مفید بودن نشانه حقیقت نیست بلکه خود حقیقت است. البته نه مفید بودن شخصی بلکه مفید بودن واقعی. به نظر می رسد این نظریه می خواهد از شکاکیت مطلق بیرون بیاید و حقیقت را از اساس رد نمی کند بلکه آن را به مفید بودن عملی فرو می کاهد.

نقد تعریف پراگماتیک از حقیقت

در نقد این سخن باید گفت:

اولًا، معنای عملی صرف که کشف از واقعیت نداشته باشد، براى هر کسى یک نوع تفسیر خواهد داشت و این یک نوع شکاکیت است.

ثانیاً شاید اذهان عمومى مردم در یک عصرى قادر به تشخیص فایده عملى یک حقیقت نباشند، بنابراین مى‏توانند منکر اصل حقیقت شوند.

ثالثاً شاید مسئله موهومى در مقام عمل براى ما به صورت کوتاه مدت مفید باشد؛ اما آیا باید آن را حقیقت پنداشت؟

(ر.ک: تحریری بر اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج‏1، ص: 223)


خداوند علت ندارد

علت خداوند چیست؟

می دانیم صورتبندی برخی از براهین اثبات وجود خداوند اینگونه است که از طریق بطلان تسلسل به موجودی برسیم که علت است، ولی خودش علت نمی خواهد. اشکالی که برخی، به این برهان کرده اند اینست که اگر ما قاعده ای داریم که هر موجودی علت می خواهد پس باید این قاعده درباره علت العلل هم صادق باشد و نمی توان گفت که این قاعده همه جا صادق است اما درباره خداوند صادق نیست.

پاسخ به اشکال علت خداوند

جواب این سخن آنست که گوینده تصور کرده است که قاعده به ما می گوید هر موجودی علت می خواهد، و خداوند را هم جزو آن قرار داده است در حالی که قاعده اینست که هر معلولی(موجود ناقص) علت می خواهد بنابراین اگر موجودی ناقص نبود برای موجود شدنش نیاز به علت ندارد.(ر.ک: مجموعه‏آثارشهیدمطهرى ج‏1 ص493)


تفکیک ذهن و عین

جدایی ناپذیری ذهن و عین

این نقد شاید به اکثر فلاسفه تا به امروز وارد می شود. گفته می شود انسان ذهنی دارد و عین، چیزی است که خارج از ذهن می باشد.

وقتی گفته می شود که داخل ذهن و خارج از ذهن این تفکیکی است که یک پیش فرض دارد و آن اینکه داخل و خارج وجود دارد. داخل و خارج هم زمانی معنادار می شوند که ذهن امری مادی تلقی شود. حال اگر با دلایلی اثبات شود که ذهن همان نفس مجرد از ماده است آنگاه دیگر داخل و خارج بی معنا می شود. به تعبیر دیگر امر مجرد مکان ندارد. بنابراین تفکیک ذهن و عین با مبنای یاد شده صحیح نیست. آنچه انسان ادراک می کند جدایی ذهن و عین نیست بلکه اصل واقعیت است که متعلق ادراک واقع می شود. این اشتباه بر اثر بدن دانستن حقیقت انسان رخ داده است. البته این مسأله لزوماً به ایده آلیسم نمی انجامد و بدلیل اختصار از تفصیل این مسأله صرفنظر میکنیم.


زندگی با ظن غیر ممکن است

زندگی بدون یقین امکان ندارد

نقد جدا کردن مقام عمل و نظر در شکاکیت

از اشکالاتی که به شکاکان می شود اینست که شما با مبنای شکاکیت دیگر نمی توانید زندگی کنید. پاسخ مرسوم شکاکان اینست که شکاکیت ما در نظر است و در عمل ناچاریم که عمل کنیم و این یعنی مقام نظر از مقام عمل جداست. در باره این مطلب که انسان با شک (یا ظن) خود زندگی می کند باید بگویم:

انسان در محدوده اختیارش نمی‌تواند با هیچ‌چیزی غیر از یقین (ازجمله شک و ظن) زندگی کند ؛ زیرا انسان در اعمالش همیشه ازآن‌جهت که دارای اختیار است، گزینه‌هایی را برای انجام در مقابل خود ممکن می‌بیند و از بین آن‌ها یکی را انتخاب می‌کند. حال می‌پرسیم مبنای انتخاب یک گزینه بین بقیه گزینه‌ها چیست؟ اگر گفته شود که گزینه انتخاب‌شده نسبت به بقیه گزینه‌ها ترجیحی نداشته است واضح است که ‌ترجیح بلا مرجح می‌شود که محال بوده و به تناقض می‌رسد؛  اما اگر کسی بگوید گزینه انتخاب‌شده ترجیح داشته اما اینجا یقین حاصل نشده است می‌پرسیم آیا فرد انتخاب‌کننده به ترجیح داشتن آن گزینه یقین داشته یا یقین نداشته است؟ اگر یقین داشته که مطلوب ماست و وجود یقین در اعمال اثبات می‌شود اما اگر یقین نداشته است پس این بدین معناست که ممکن است این گزینه ترجیح داشته باشد و ممکن است ترجیح نداشته باشد و این هم به این معناست که این فرد قائل نیست که حتماً این گزینه ترجیح دارد که بازهم به ترجیح بلا مرجح می‌رسیم؛ اما بازهم اگر کسی ادعا کند که فرد انتخاب‌کننده قائل است که به‌احتمال بیشتر این گزینه ترجیح دارد می پر سیم آیا احتمالاً احتمال بیشتر دارد یا یقیناً احتمال بیشتر دارد. اگر یقیناً احتمال بیشتر دارد که مطلوب ما اثبات می‌شود ولی اگر احتمال است یعنی ممکن است احتمال بیشتر داشته باشد پس نباید گفته شود احتمال بیشتر دارد.(ر.ک: مجموعة رسائل العلامة الطباطبائى، ص 365)


شباهت خانوادگی

نظریه شباهت خانوادگی

این نظریه منسوب به ویتگنشتاین است. ممکن است که ما چند سیب با اندازه و رنگهای مختلف ببینیم و به همه آنها بخاطر وجه مشترکی که دارند می گوییم سیب. این اصطلاحاً مشترک معنوی است.گاهی هم یک واژه را در چند عبارت بکار می بریم ولی در هر یک معنای خاصی می دهد. این اصطلاحاً مشترک لفظی است. این نظریه نه مشترک لفظی را بیان می کند و نه مشترک معنوی را، بلکه می گوید ما از طریق شباهت خانوادگی که بین چند چیز هست(و در کاربرد) می توانیم مفهوم واحدی بفهمیم. این شباهت خانوادگی یعنی مثلاً سه مجموعه داریم که برخی از اعضای اولی با دومی مشترک است و برخی دیگر از اعضای دومی با سومی مشترک است. حال گرچه مجموعه اول و سوم هیچ اشتراکی ندارند اما با هم شباهت خانوادگی دارند. 

نقد نظریه شباهت خانوادگی 

نقدی که به نظر می رسد اینست که از اشیایی که با هم هیچ وجه  اشتراکی ندارند مفهوم واحدی فهمیده شده است. در واقع مجموعه سوم از یک جهت با دوم مشترک است و مجموعه اول از جهتی دیگر با دوم مشترک است. پس مجموعه اول و سوم در هیچ جهتی مشترک نیستند. سوال اینست که شما چگونه از چیز هایی که از هیچ جهت هیچ اشتراکی ندارند معنای واحدی می فهمید؟ اگر از جهتی اشتراک دارند پس همان مشترک معنوی است و اگر هیچ اشتراکی ندارند پس نمی توان معنای واحدی را به همه آنها نسبت داد.(توجه شود که اگر این نظریه مشترک لفظی یا معنوی را بگوید دیگر حرف جدیدی نزده است)


کانال نقد فلسفه غرب

نزدیکی به صدق

صادقتر بودن!

در سنت فلسفه تحلیلی(بعضاً در فلسفه علم یا معرفت شناسی) برخی افراد نظریه ای ارائه کرده اند و ادعا کرده اند که با رعایت این نظریه، ما به احتمال بیشتر به امر صادق می رسیم و به تعبیر دیگر به صدق نزدیک می شویم. و برخی هم سعی کرده اند نزدیکی به صدق را تئوریزه کرده و به عنوان روشی صحیح ارائه دهند.

نقد نظریه نزدیکی به صدق

این افراد خواسته اند که از جزمگرایی بیرون باشند در حالی که این فرار آنها از جزمگزایی عین جزمگزایی است. در نقد این سخن باید گفت: از ایشان می پرسیم به چه دلیل ادعا می کنید نظریه شما به صدق نزدیکتر است؟ آیا واقع را شناخته اید که می گویید این به واقع نزدیکتر است. به تعبیر دیگر آیا یقیناً به واقع نزدیکتر است یا احتمالاً (ممکن است که)به واقع نزدیکتر است؟ اگر یقین است که این همان جزمگرایی است و اگر ممکن است که به واقع نزدیکتر باشد یعنی نزدیکتر بودن و نزدیکتر نبودن آن به واقع یکسان است و این یعنی این امر به واقع نزدیکتر نیست بلکه احتمال نزدیکتر بودن و احتمال نزدیکتر نبودن آن یکسان است. (در بقیه نقدها به زوایای دیگر این بحث خواهیم پرداخت)

شک دکارتی

بیان شک دکارتی

دکارت، همه افکار خود را از محسوسات و معقولات و منقولات، مورد شک و تردید قرار داد و با خود گفت: شاید این‏طور که من حس مى‏نمایم یا فکر مى‏کنم یا به من گفته‏اند، نباشد و همه آن‏ها مانند آنچه در عالم خواب بر من ظاهر مى‏شود خیال و اندیشه محض باشد؛ چه دلیلى هست که این‏طور نیست؟ پس کلیه افکار من (حتى اصل عدم تناقض) باطل شد و هیچ اصلى براى من باقى نماند که به آن اعتقاد کنم. آن‏گاه متوجه شدم که، «در هر چیزى تردید کنم» آن‏گاه همین اندیشه را دلیل بر وجود اندیشه کننده قرار داد و به وجود خود مطمئن شد و گفت: «می اندیشم، پس هستم». سپس همین اصل را پایه سایر اصول قرارداد و پیش رفت.

اشکال شک دکارتی

یکی از اشکالات سخن دکارت‏ اینست که اگر انسان این اصل (اصل عدم تناقض) را نیز مورد تردید قرار دهد، نمى‏تواند آن نتیجه (من مى‏اندیشم، پس هستم) را بگیرد، زیرا با فرض عدم امتناع تناقض مى‏تواند بگوید: من مى‏اندیشم در عین حال اصلًا نمى‏اندیشم و نیز مى‏تواند بگوید: من هستم در عین این که نیستم. حقیقت مطلب این است که امتناع تناقض، پایه جمیع علوم و ادراکات است و اگر از این یک اصل فکرى صرف نظر شود، هیچ علمى استقرار پیدا نخواهد کرد. از این جهت است که فلاسفه از قدیم گفته‏اند: با انکار این اصل، هیچ حقیقتى را نمى‏توان اثبات کرد (برگرفته از کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم ج‏1 ؛ ص114)


X